فصلنامه تحقیقات حقوقی

فصلنامه تحقیقات حقوقی

ابزارها و شیوه‌های تنظیم‌گری حقوقی هوش مصنوعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق عمومی، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
2 گروه حقوق عمومی، دانشکده حقوق، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
3 پژوهشگر پسادکتری حقوق فناوری، دانشکده حقوق، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران، و معاون حقوقی مرکز ملی فضای مجازی.
10.48308/jlr.2026.244446.3075
چکیده
هوش مصنوعی به عنوان یکی از پیشران‌های اصلی تحول در عصر حاضر، در کنار فرصت‌های بی‌شمار، تهدیداتی را نهفته دارد که مدیریت آن‌ها نیازمند طراحی یک نظام جامع تنظیم‌گری حقوقی است. در این پژوهش با هدف پاسخ به این پرسش که «چگونه می‌توان به ابزارها و شیوه‌های کارآمدی برای تنظیم‌گری حقوقی هوش مصنوعی دست یافت؟»، با روش توصیفی-تحلیلی به بررسی انواع ابزارهای تنظیم‌گری پرداخته شد. نظر به ویژگی‌های منحصر به فرد فناوری هوش مصنوعی و تأثیرات شگرف آن بر حوزه‌های مختلف زیست بشری، شناسایی ابزارها و شیوه‌هایی متناسب برای تنظیم این فناوری از اهمیت بالایی برخوردار است؛ از این رو پژوهش در مسئله مذکور، از حیث نظری و عملی ضروری و مفید به نظر می‌رسد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تنظیم‌گری کارآمد در این حوزه، از طریق ترکیب دو محور «نوع ابزار» یعنی نرم و سخت و «زمان اعمال» یعنی پیشینی و پسینی محقق می‌شود. بر این اساس، چهار الگوی اصلی شامل تنظیم‌گری پیشینی نرم، پیشینی سخت، پسینی نرم و پسینی سخت شناسایی شدند. نتایج حاکی از آن است که اتخاذ رویکرد «تنظیم‌گری مبتنی بر ریسک» و بهره‌گیری از ابزارهای نوآورانه‌ای همچون «سندباکس‌های نظارتی» و «نشان‌های اخلاقی»، در کنار الزامات قانونی سخت‌گیرانه برای سامانه‌های پرخطر، بهترین راهکار برای توازن میان نوآوری و حفاظت از حقوق بنیادین شهروندان است. همچنین باید توجه داشت که قانون به عنوان یک سند مکتوب حقوقی، می‌تواند برای اعمال هر یک از دو روش سخت و نرم، طریقیت داشته باشد و در تعیین سخت و نرم بودن تنظیم، فاقد موضوعیت است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Legal Regulatory Tools and Methods for Artificial Intelligence

نویسندگان English

Alireza Mazinani 1
Ali Bahadori jahromi 2
Mohammad Sadegh Farahani 3
1 PhD student in Public Law, Faculty of Law, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
2 Tarbiat modares uni
3 Postdoctoral researcher in technology law, Faculty of Law, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran, and legal assistant at the National Cyberspace Center.
چکیده English

Artificial intelligence, as one of the principal drivers of transformation in the contemporary era, alongside its countless opportunities, also embodies latent threats whose management requires the design of a comprehensive legal regulatory framework. This study, aiming to answer the question of “how effective tools and methods for the legal regulation of artificial intelligence may be achieved,” examines various regulatory instruments through a descriptive-analytical method. The findings of the research indicate that effective regulation in this field is realized through the combination of two dimensions: the “type of instrument,” namely soft and hard law, and the “timing of application,” namely ex ante and ex post regulation. Accordingly, four principal models were identified, including ex ante soft regulation, ex ante hard regulation, ex post soft regulation, and ex post hard regulation. The results further demonstrate that adopting a “risk-based regulatory” approach and utilizing innovative instruments such as “regulatory sandboxes” and “ethical labels,” alongside stringent legal requirements for high-risk systems, constitute the most effective solution for maintaining a balance between innovation and the protection of citizens’ fundamental rights.

کلیدواژه‌ها English

Artificial Intelligence
Regulation
Soft Law
Hard Law
Ex Ante Regulation

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 27 آبان 1405

  • تاریخ دریافت 30 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری 25 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 11 مهر 1405