عدم مداخله در رفتار مجرمانه و تحمیل مسئولیت کیفری: مسئولیت برپایۀ اقدام براساس هدف مشترک در حقوق بین‌الملل و ایران

یکرنگی, محمد; خادمی شورمستی, یاسمن; شعبانی حمیدآبادی, فائزه

doi:10.29252/jlr.2021.185186.1681

عدم مداخله در رفتار مجرمانه و تحمیل مسئولیت کیفری: مسئولیت برپایۀ اقدام براساس هدف مشترک در حقوق بین‌الملل و ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ استادیار دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران.

² دانشجوی دکترای حقوق جزا و جرم‌شناسی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران(نویسنده مسئول)

³ دانشجوی دکترای حقوق جزا و جرم‌شناسی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران

10.29252/jlr.2021.185186.1681

چکیده

دکترین «اقدام براساس هدف مشترک» نوعی خاص از مسئولیت کیفری است که در جریان دادرسی‌های دادگاه کیفری بین‌المللی یوگسلاوی سابق ایجاد شد. این مفهوم، همۀ افراد مداخله‌کننده در یک گروه را که برای تحقق و پیشبرد یک هدف مجرمانۀ مشترک و توافق‌شده تلاش می‌کنند، به‌یک‌میزان و همسان مباشر اصلی جرم مسئول می‌داند. با وجود به‌رسمیت‌شناختن این نوع خاص از مسئولیت، اقدام براساس هدف مشترک، با مسائل مهمی در رکن مادی و روانی مواجه است؛ ازجمله اینکه چگونه می‌توان از منظر کیفری بر فردی که در عنصر مادی جرم هیچ‌گونه دخالتی نداشته و فراتر از آن، فاقد وضعیت ذهنی و روانی مقتضی نیز بوده، مسئولیتی هم‌پایۀ مباشر تحمیل کرد و او را مجازات نمود. به‌علاوه، این امر نیز حائز اهمیت است که آیا این نوع مسئولیت تنها به جرائم بین‌المللی محدود می‌گردد یا در جرائم داخلی و نظام حقوقی ایران نیز با اقبال روبه‌رو شده است. ازاین‌رو، پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی‌تحلیلی درصدد تبیین مسائل فوق بوده و درنهایت چنین نتیجه‌گیری می‌نماید که به‌رغم تعارض ظاهری دکترین «اقدام براساس هدف مشترک» با اصول حقوق کیفری، توجیه این نوع مسئولیت امکان‌پذیر بوده و در حقوق ایران با جرائمی همچون بغی، تاحدودی می‌تواند تطبیق یابد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

حقوق جزا و جرم شناسی

عنوان مقاله [English]

Non-participation in Criminal Conduct and Imposing Criminal Liability: Joint Criminal Enterprise in Iranian and International Criminal Law

نویسندگان [English]

Mohammad Yekrangi ¹
Yasaman Khademi Shoormasti ²
Faezeh Sha`bani Hamidabadi ³

¹ Assistant Professor of Law, University of Tehran

² )Ph.D. Candidate of Criminal Law and Criminology, University of Tehran

³ Ph.D. Candidate of Criminal Law and Criminology, University of Tehran

چکیده [English]

Abstract
The "Joint Criminal Enterprise"(JCE) doctrine is a special form of liability that innovates in the International Criminal Court for the Former Yugoslavia (ICTY). According to this form of liability, all the members of a criminal group that try to reach a criminal enterprise, have the same liability as to the accomplice. However, the JCE has faced different legal dilemmas since its introduction in the ICTY Judgments both in respect of actus reus and mens rea of the persons who are found liable based on JCE. How a court can convict a person who doesn’t commit the actus reus of a crime like a perpetrator and more important how it can convict a person who has no actus reus and mens rea related to committed crime, at all. This paper will scrutinize these issues and if this kind of liability recognizes in Iranian criminal law. Finally, this paper concludes that this form of liability has no conflict with criminal law principles and Iranian criminal law recognizes JCE in some crimes such as Baghy

کلیدواژه‌ها [English]

Joint Criminal Enterprise
Criminal Liability
Accomplice
Ad-hoc Tribunals
Baghy

مراجع

فهرست منابع

الف) منابع فارسی

کتاب
1. طبسی، نجم‌الدین، حقوق زندانی و موارد زندان در اسلام، ترجمۀ سیدمحمدعلی احمدی ابهری و دیگران، قم: بوستان قم، 1387.
2. محسنی، مرتضی، دورۀ حقوق جزای عمومی، جلد سوم، تهران: کتابخانۀ گنج دانش، 1376.
3. مرکز تحقیقات فقهی‌حقوقی قوۀ قضاییه، شرح جامع و کاربردی قانون مجازات اسلامی مصوب 1392، جلد دوم، قم: نشر قضا، 1397.
مقاله
1. برهانی، محسن، افساد فی‌الارض؛ ابهام مفهومی، مفاسد عملی (تحلیل حقوقی مادۀ 286 قانون مجازات اسلامی)، مطالعات حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دورۀ دوم، 1394، شمارههای 2و3، صص 19-44.
2. جانی‌پور، مجتبی؛ لادمخی، معصومه، مفهوم موسع اقدامات مجرمانۀ مشترک در حقوق کیفری بین‌الملل، پژوهش حقوق کیفری، سال دوم، 1393، شمارۀ 6، صص 137-164.
3. جعفری، مجتبی، بازاندیشی در مفهوم مسئولیت کیفری فعل غیر، پژوهش حقوق کیفری، سال ششم، 1396، شمارۀ 20، صص 173-200.
4. خالقی، ابوالفتح؛ میرزایی مقدم، مرتضی، رویکرد افتراقی به عنصر معنوی جرم در نظریۀ فعالیت مجرمانه مشترک در پرتو آرای دادگاه‌های کیفری بین‌المللی موردی، فقه و حقوق اسلامی، سال نهم، 1397، شمارۀ 16، صص 161-188.
5. خالقی، ابوالفتح؛ میرزایی مقدم، مرتضی، مسئولیت کیفری بین‌المللی در پرتو نظریه فعالیت مجرمانه مشترک، پژوهشنامۀ حقوق کیفری، سال چهارم، 1392، شمارۀ 1، صص 97-120.
6. رحیمی‌نژاد، اسمعیل؛ صفرخانی، محدثه، بررسی جرم بغی در فقه امامیه و حقوق ایران، حقوق اسلامی، 1393، شمارۀ 40، صص 105-134.
7. رشنودی، عارف؛ اردبیلی، محمدعلی، مسئولیت مبتنی بر فعالیت مجرمانۀ مشترک در حقوق بین‌الملل کیفری، آموزه‌های حقوق کیفری، 1397، شمارۀ 16، صص 3-38.
8. رفیع‌پور، سیدمحمدمهدی، بررسی «آیۀ بغی» در قرآن کریم، فقه اهل بیت، سال بیستم، 1393، شمارۀ 77-78، صص 272-298.
9. میرکمالی، سیدعلیرضا؛ پورمازار، محمد؛ نریمانی زمان‌آبادی، محمدرضا، نظریۀ فعالیت مجرمانۀ مشترک در پرتو آرای دادگاه کیفری بین‌المللی برای یوگسلاوی سابق، تحقیقات حقوقی، 1397، شمارۀ 82، صص 253-282.
10. میرمحمدصادقی، حسین؛ ایزدیار، علی، واکاوی وجوه اشتراک و افتراق «اقدامات مجرمانۀ مشترک» و «سردستگی گروه مجرمانه»، تحقیقات حقوقی، 1399، شمارۀ 89، صص 59-83.
11. وزیری، مجید؛ محمدی بلبان‌آباد، جبار، بررسی جرم بغی در فقه مذاهب اسلامی و تطبیق آن با قوانین مجازات اسلامی مصوب 1392 و جرم سیاسی مصوب 1394، فقه مقارن، سال ششم، 1397، شمارۀ 12، صص 231-253.
12. یکرنگی، محمد، مسئولیت کیفری ناشی از رفتار غیر در حقوق ایران و انگلستان، در: افق‌های نوین حقوق کیفری؛ نکوداشت‌نامۀ استاد دکتر حسین آقایی‌نیا، تهران: میزان، 1398، صص 358-375.
13. یکرنگی، محمد؛ عالی‌پور، حسن، معیار علم به وقوع نتیجه در حقوق کیفری ایران با رویکرد تطبیقی به حقوق انگلستان و فقه امامیه، مطالعات حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دورۀ دوم، 1394، شمارههای 2و3، صص 155-169.
14. یوسفیانشورهدلی، بهنام، کانون مشترک مجرمانه: جست‌وجوی توصیف مناسبی برای جنایتکاران بین‌المللی فراسوی مباشرت مادی، تحقیقات حقوقی، 1393، شمارۀ 68، صص 267-301.
ب) منابع انگلیسی

Books
1. Cryer, R. et al. An introduction to international criminal law and procedure. Cambridge University Press, 2010.
2. Evans, E. P. The criminal prosecution and capital punishment of animals. William Heinemann, 1906.
Thesis
1. Jayangakula, K. Is the Doctrine of Joint Criminal Enterprise a Legitimate Mode of Individual Criminal Liability? − A Study of the Khmer Rouge Trials. Master of International Human Riths Law, Lund University, 2010.
2. Moyo, U. The development of indirect co-perpetration by the International Criminal Court and the extent to which its development accords with the principle of legality and the principle of individual culpability. Master of International and European Public Law Thesis, Tilburg University, 2013.
Articles
1. Cassese, A. “Amicus Curiae Brief of Professor Antonio Cassese and Members of the Journal of International Criminal Justice on Joint Criminal Enterprise Doctrine.” Criminal Law Forum, 20, No. 2-3, 2009, Springer Netherlands.
2. Cassese, A. “The proper limits of individual responsibility under the doctrine of joint criminal enterprise.” Journal of International Criminal Justice, 5(1), 2007.
3. Manacorda, S., & Meloni, C. “Indirect perpetration versus joint criminal enterprise: Concurring approaches in the practice of international criminal law?” Journal of international criminal justice, 9(1), 2011.
4. Ohlin, J. D. “Three conceptual problems with the doctrine of joint criminal enterprise.” Journal of International Criminal Justice, 5(1), 2007.
5. Olasolo, H. “Joint criminal enterprise and its extended form: A theory of co-perpetration giving rise to principal liability, a notion of accessorial liability, or a form of partnership in crime?. Criminal Law Forum, 20, No. 2-3, 2009, Springer Netherlands.
Case Law
1. Prosecutor v. Dusko Tadic, IT-94-1-A, Appeal Judgment. (Int’l Crim. Trib. for the Former Yugoslavia July. 15, 1999).
2. Prosecutor v. Miroslav Kvocka, et al, IT-98-30/1-A, Appeal Judgment. (Int’l Crim. Trib. for the Former Yugoslavia Feb. 2, 2005).
3. Prosecutor v. Radoslav Brdanin, IT-99-36-A, Appeal Judgment. (Int’l Crim. Trib. for the Former Yugoslavia Apr. 3, 2007).