حاکمیّت به منزلۀ سلطنت؛ مصداقی در جایگاه مفهوم «اندیشۀ حاکمیّت ملی از مواجهاتِ آغازین تا استحالۀ آن در رسالاتِ حقوقی عصر مشروطه»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار حقوق عمومی، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی ، دانشگاه کردستان آدرس ایمیل: Kavehpouladi@gmail.com Kaveh Pouladi Assistant Professor in Public Law, Faculty of Humanities & Social Sciences, University of Kurdistan

10.52547/jlr.2023.230138.2424

چکیده

حاکمیّت ملی در شمار مفاهیمِ بنیادین در اندیشه‌ی حقوقی ـ سیاسی جدید است. طرح این مفهوم در ایران، تلاقیِ نزاعی عظیم میانِ سنّت و تجدّد را به همراه داشت. بدین آیین، تتبع پیش‌رو چگونگی مواجهات آغازین با مفهومِ حاکمیّت ملی در رسالات حقوقی عصر مشروطه و استحاله‌ی آن را در نسبت با اندیشه‌ی حقوقی ـ سیاسی جدید مورد مداقه قرار داده است. نوشتار، جهتِ محقق نمودن این مهم از اسلوبِ توصیف و تحلیلِ مکتوبات حقوقی و بالاخص حقوق اساسی پیرامونِ حاکمیّت ملی در عصر مذکور بهره برده است. به لحاظ کاربست واژگانی، در فضای پیشامشروطه، مفهومِ مطروحه صرفاً مضمون‌اش مطرح گردید (ملکم‌خان، مستشارالدوله). سپس در رسالاتِ حقوقی پسامشروطه در قامتِ واژه‌ی سلطنت ملی به درآمده و متداول گشت. مفهومِ اخیر در نسبت با اندیشه‌ی سیاسی جدید، نخست در مدارِ اندیشه‌ی ژان بُدن قرار داشت که این مهم در رسالاتِ ذکاءالملک (محمدعلی فروغی) و منصورالسلطنه (میرزا مصطفی‌خان) جلوه‌گر گردید. از حیث درک و برگردان واژه، در این مکتوبات، مصداق حاکمیّت (سلطنت) به جای خودِ مفهوم در نظر گرفته شد. در ادامه‌ی مسیر، در افقِ فکری روسو، مفهومِ سلطنت ملی ژرفای بیشتری یافت و بر پایه‌ی فهمی چنین، به تعارض میانِ سلطنت و حاکمیّت ملی در آثار میرزا ابراهیم‌خان اویسی و به ویژه میرعماد نقیب‌زاده روشنایی افکنده شد. النهایه، ، در میان مکتوبات، از حیثِ روش‌شناسی، می‌توان رگه‌ی نظری را شناسایی نمود که با بهره‌مندی از امر جهان‌شمول، دل‌مشغولِ امر محلی است و به تبیین آن عنایت دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Sovereignty as Monarchy; An instance in the place of the concept "The idea of national sovereignty from the initial encounters to its transformation in the legal treatises of the Constitutional Revolution"

نویسنده [English]

  • Kaveh. pouladi
Assistant Professor in Public Law, Faculty of Humanities & Social Sciences, University of Kurdistan
چکیده [English]

National sovereignty is one of the fundamental concepts in modern legal-political thought. The Introduction of this concept into the Iranian intellectual atmosphere became the intersection of an extraordinary conflict between tradition and modernity. By considering this, the present paper has analyzed the problem how it has been the initial encounters with the concept of national sovereignty in the legal treatises (Rasael) of the Constitutional Revolution, and scrutinized its transformation concerning modern juridical-political thought. Aimed to achieve this goal, we tried to describe and analyze legal treatises, specifically the constitutional law treaties on national sovereignty in that era. The theme of national sovereignty was proposed in the pre-constitutional intellectual space (Mirza Malkom Khan, Mostashar al-Dowleh) and then appeared in post-constitutional legal treatises in the form of the national monarchy (Saltanat-e Melli) and became the standard conception.The concept of sovereignty was first realized under the influence of Jean Bodin's thought in the works of Zoka-ol-Molk (Mohammad Ali Foroughi) and Manṣur-al-Salṭana (Mostafa Adl); thus the instance of sovereignty was used instead of its concept. Then, in Rousseau's intellectual horizon, this concept became more profound. The conflict between monarchy and national sovereignty was revealed in the treatises of Ebrahim Khan-e Oveisi and Mir Emad-e Naghibzadeh. Finally, among the treaties, in terms of methodology, it is possible to identify a theoretical trend that, benefiting from the universal, is preoccupied with the local and aims to explain it.

کلیدواژه‌ها [English]

  • National Sovereignty
  • Monarchy
  • Constitutionalism
  • Legal Treatises
  • Modern Legal-Political Thought

مراجع

  1. منابع و استنادات

        الف) فارسی

              کتب

    1. آجودانی، ماشاءالله، مشروطه­ی ایرانی، تهران: نشر اختران، 1387.
    2. آخوندزاده، میرزا فتحعلی، مکتوبات کمال­الدوله و ملحقات آن؛ اسنادی از مشروطه پژوهی در ایران، به کوشش علی اصغر حقدار، بی­جا (نسخه­ی الکترونیکی)، 1395.
    3. ــــــــــــــ ، مقالات، به کوشش باقر مؤمنی، تهران: انتشارات آوا، 1351.
    4. آدمیت، فریدون، اندیشه ترقی و حکومت قانون عصر سپهسالار، تهران: انتشارات خوارزمی، 1351.
    5. ــــــــــــــ ، اندیشه­های میرزا فتحعلی آخوندزاده، تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، 1349.
    6. آشوری، داریوش، زبان باز، تهران، نشر مرکز، 1387.
    7. اعتمادالسلطنه، محمدحسن­خان، خرنامه (منطق الحمار)، به کوشش علی دهباشی، تهران: کتاب پنجره، 1379.
    8. اویسی، میرزا ابراهیم­خان، حقوق بشری یا اساس سیاست مملکت، مقدمه و تحقیق: علی­اصغر حقدار، تهران: نشر شهاب ثاقب، 1386.
    9. بوشهری، جعفر، مسایل حقوق اساسی، تهران: نشر دادگستر، 1376.
    10. پهلوان، چنگیز، ریشه­های تجدّد، تهران: نشر قطره، 1382.
    11. پولادی، کاوه، پیش­انگاره­های نظریه سیاسی هگل­گرا و اندیشه­ی حقوق عمومی، رساله­ی­ دکتری، تهران: دانشگاه شهید بهشتی، 1395.
    12. تقی زاده، حسن، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران: فردوس، 1379.
    13. تیرنی، برایان، دین، قانون و پیدایش فکر مشروطه، ترجمه­ی حسین بادامچی و محمد راسخ، تهران: نگاه معاصر، 1393.
    14. حقدار، علی اصغر، هفت رساله؛ اسنادی از مشروطه پژوهی در ایران، بی­جا (نسخه­ی الکترونیکی)، 1395.
    15. راوندی، مرتضی، تفسیر قانون اساسی ایران، تهران: انتشارات مبشری، 1357.
    16. رحیمی، مصطفی، قانون اساسی ایران و اصول دموکراسی، تهران: انتشارات امیرکبیر، 1347.
    17. روسو، ژان ژاک، قراداد اجتماعی؛ متن و در زمینه­ی متن، تهران: نشر آگه، 1379.
    18. ـــــــــــــ ، قرارداد اجتماعی، ترجمه­ی غلامحسین زیرک­زاده، تهران: انتشارات سهامی چهر، 1329.
    19. زرگری نژاد، غلامحسین، رسائل مشروطیّت (18 رساله و لایحه درباره مشروطیّت)، تهران: نشر کویر، 1374.
    20. شمیم، علی­اصغر، ایران در دوره سلطنت قاجار: قرن سیزدهم و نیمه اول قرن چهاردهم هجری‌قمری، تهران: ابن‌سینا، 1342.
    21. صدیق حضرت (محمد مظاهر)، حقوق بین­الملل عمومی، تهران: تصویر نسخه­ی چاپ­سنگی کتابخانه­ی مجلس شورای اسلامی، 1290.
    22. طباطبایی، جواد، تأملی درباره ایران، تهران: انتشارات مینوی خرد، 1392.
    23. ـــــــــــــ ، دیباچه­ای بر نظریه­ انحطاط ایران، تهران: نگاه معاصر، 1380.
    24. فرهادپور، مراد، عقل افسرده؛ تأملاتی در باب تفکر مدرن، تهران: طرح نو، 1389.
    25. فررو، گویلمو، حاکمیّت؛ فرشتگان محافظ مدنیّت، ترجمه­ی عباس آگاهی، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی، 1370.
    26. فیرحی، داود، آستانه­ی تجدّد در «شرح تنبیه الامه و تنزیه المله»، تهران: نشر نی، 1397.
    27. قاضی مرادی، حسن، ملکم­خان؛ نظریه­پرداز نوسازی سیاسی در صدر مشروطه، تهران: نشر اختران، 1395.
    28. قاسم­زاده، قاسم، حقوق اساسی، تهران: انتشارات ابن سینا، 1344.
    29. قاضی، ابوالفضل، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1373.
    30. کریژل، بلاندین، درسنامه­های فلسفه­ی سیاسی، ترجمه­ی عبدالوهاب احمدی، تهران: نشر فرهنگ و اندیشه، 1380.
    31. کرمانی، میرزا آقاخان، سه مکتوب، به کوشش بهرام چوبینه، اِسِن: انتشارات نیما، 1379.
    32. گروسی، پائولو، تاریخ حقوق اروپایی، ترجمه­ی بهاء­الدین بازرگانی گیلانی، تهران: انتشارات کویر، 1399.
    33. لوکس، استیون، قدرت؛ فرّ انسانی یا شرّ شیطانی، ترجمه­ی فرهنگ رجایی، تهران: مؤسسه‌ی مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1370.
    34. مستشارالدوله، میرزا یوسف­خان، یک کلمه، به کوشش باقر مؤمنی، لندن: نشر مهری، 1397.
    35. محیط طباطبایی، محمد، مجموعه آثار ملکم خان، تهران: کتابخانه دانش، 1327.
    36. معتمد دزفولی، فرامرز، تاریخ اندیشه جدید ایرانی؛ سفرنامه­های ایرانیان به فرنگ، تهران: نشر شیرازه، 1391.
    37. مشیرالملک، میرزا حسن­خان، حقوق بین­الملل، تهران: تصویر نسخه­­ی چاپ­سنگی کتابخانه­ی مجلس شورای اسلامی، 80-1278، ج 1.
    38. منتسکیو، شارل دو، روح القوانین، ترجمه­ی علی اکبر مهتدی، تهران: انتشارت امیرکبیر، 1322.
    39. منصورالسلطنه، میرزا مصطفی­خان، حقوق اساسی یا اصول مشروطیت، تهران: تصویر نسخه­ی کتابخانه­ی مجلس شورای اسلامی، 1288.
    40. میرزا صالح، غلامحسین، مذاکرات مجلس اول، تهران: مازیار، 1383.
    41. نفیسی، سعید، تاریخ ایران، سلطنت قاجار، تهران: آسمان نیلگون، 1396.
    42. نقیب زاده طباطبایی، میرعماد، حقوق اساسی، به کوشش سیدناصر سلطانی، تهران: سهامی انتشار، 1401.
    43. نیچه، فریدریش، حکمت شادان، ترجمه­ی جمال آل­احمد، سعید کامران و حامد فولادوند، تهران: نشر جامی، 1377.
    44. ون دایسی، آلبرت، درآمدی بر حقوق اساسی، به کوشش ناصر سلطانی، تهران: نگاه معاصر، 1395.
    45. هاشمی، محمد، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، تهران: نشر میزان، 1382، ج 2.
    46. هابز، توماس، لویاتان، ترجمه­ی حسین بشیریه، تهران: نشر نی، 1380.
    47. همپتن، جین، فلسفه­ی سیاسی، ترجمه­ی خشایار دیهیمی، تهران: طرح نو، 1385.

     

     مقالات

    1. ویژه، محمدرضا، تأملی بر رساله حقوق اساسی اثر محمدعلی فروغی، نشریه وکالت، 1387، شماره 38- 37، صص45- 37.
    2. ویلیام، مارک، بازاندیشی در مفهوم حاکمیّت: تأثیر جهانی شدن بر حاکمیّت دولت، ترجمه­ی اسماعیل مردانی گیوی، اطلاعات اقتصادی ـ سیاسی، 1379، شماره 156- 155، صص 141- 132.

     

    ب) منابع انگلیسی

          کتب

    1. J. Six Books of A Commonweale. trns. R. Knolles. London: University of London, 1903.
    2. De Jouvenel. B. Sovereignty; An Inquiry into the Political Good. Cambridge: Cambridge University Press, 2012.
    3. H. On the Law of War & Peace. trns. A. C. Campbell. Kitchener: Batoche Books, 2001.
    4. F. Sovereignty. CUP Archive, 1986.
    5. J. Two Treatises Government & A Letter Concerning Toleration. Ed. I. Shapiro, New Haven & London: Yale University Press, 2003.
    6. M. Foundations of Public Law. Oxford: Oxford University Press, 2010.
    7. M, C. An Essay on the Modern State. Cambridge: Cambridge University Press, 2002.
    8. C. The Modern State. London & New York: Routledge, 2004.
    9. C. Political Theology; Four Chapters on the Concept of sovereignty, trns. George Schwab, Cambridge: The MIT Press, 1985.

     

     

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 18 فروردین 1401
  • تاریخ بازنگری: 27 خرداد 1401
  • تاریخ پذیرش: 05 تیر 1401

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار