نظریه انسداد در اندیشه معرفتی شیعه؛ درآمدی بر عرفی سازی نظام حقوقی دینی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد دانشکده حقوق،دانشگاه شهید بهشتی،تهران،ایران

2 دانشجوی دکتری حقوق عمومی، دانشگاه شهید بهشتی(نویسنده مسئول)

10.29252/jlr.2021.220268.1819

چکیده

رویکرد حاکم بر معرفت‏شناسی اصولی، با توجه به حجیت ذاتی قطع، مبناگرایی است. در اندیشه معرفتی شیعه، اصل عدم حجیت ظنون مشهور است و هم اکنون نیز بطلان نظریه انسداد بدیهی انگاشته می‏شود. در فرض انسداد باب علم و علمی، عقل به کفایت امتثال ظنی حکم می‏کند و با حجیت ذاتی ظن، اصل ثانوی بر حجیت ظن استقرار می‏یابد. بنابراین نهی از قیاس، خلاف اصل است و مدعی خصوصیت حجیت اخبار به عنوان ظن خاص، باید دلیل بیاورد. اما در نهایت تقابل تاریخی اخباری‏گری با انسدادگرایی، به انسداد باب علم و انفتاح باب علمی ختم گردید و ثمرات نظریه انسداد مغفول واقع شد. انسداد با بهره‏گیری از سیره عقلا، ظن عقلانی و تراکم ظنون در پی تمدنی عرفی و عقلایی خواهد بود؛ به ظنون عقلی به عنوان دلیل، موهِن، جابر یا مؤیّد اعتبار می‏بخشد و در انتساب احکام استنباط‏شده به شارع تردید ایجاد می‏کند. بر اساس این مبانی معرفتی و رویکرد اجتهادی که موجب کاهش ناکارآمدی و عدم انسجام در احکام فقهی می‏شود، فتاوای فقهی با حقوق مدرن نیز سازگارتر خواهد شد و عرفی‏سازی نظام حقوقی به لحاظ قانونگذاری و قضاوت تسهیل می‏گردد. هدف این پژوهش، واکاوی اندیشه معرفتی شیعه و تبیین جایگاه نظریه مهجور واقع‏شده انسداد و ثمرات آن برای نظام حقوقی در یک جامعه دینی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Theory of Insidad in the Shiite Epistemological Thought; An Introduction to Secularization of the Religious Legal System

نویسندگان [English]

  • seyed mostafa mohaghegh damad 1
  • Ali Velaei 2
1 Professor of Law, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
2 phd student of Public Law, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

 
Abstract:
“Foundationalism” is the dominant approach in the epistemology of “Uṣūl al-fiqh” in which absolute authoritativeness of certainty belief (Qat’) is highly famous. According to Shiite epistemological thought, non-authoritativeness of conjecture (Zann) is perceived as a primary axiom and doubtlessly concluded that the “Theory of Insidad” is invalid and ineffective. However, in a state of certainty inadequacy, authoritativeness of conjecture is the secondary principle and the following acts based on conjecture would be considered rational. Therefore, arguments and justifications are necessary for refuting the analogy (Qiyas) and dedicating the authoritativeness to tradition (Zann al-khabari). Finally, the conflict between “Akhbarism” and “Insidadism”, led to “Loss of Certainty and Availability of Certainty-bearing” (Insidad bab al-'ilm, Infitah bab al-'ilmi) and the implications of Insidad have been entirely neglected. Theory of Insidad can validate rational conjecture as a reason to prove or defeat and based on this theory, the fiqhī rule cannot simply attribute to God; So Insidad is capable of establishing a rational and secular system. From this epistemic point of view that decreases inefficiency and incoherence, fiqhī rules become more compatible with modern law and the secularization of legislation and judgment in the legal system would be facilitated. This study seeks to examine Shiite epistemological thought and explain the abandoned theory of Insidad, along with its implication for the legal system in a religious society.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Epistemic Foundationalism
  • Fiqhī Rule
  • Insidad
  • Loss of Certainty
  • Secular Legal System
  • منابع و مآخذ

      الف) فارسی:

    • جناتی، محمد ابراهیم، ادوار فقه و کیفیت بیان آن، تهران: کیهان، 1374.
    • حائری یزدی، مهدی، جستارهای فلسفی، به اهتمام عبدالله نصری، تهران: مؤسسه حکمت و فلسفه ایران، 1384.
    • شاه منصوری، عباس، معرفت‏شناسی در آثار میرزا مهدی اصفهانی، تهران: نگاه معاصر، 1398.
    • شبیری زنجانی، سید موسی، جرعه‏ای از دریا، قم: مؤسسه کتابشناسی شیعه، 1392.
    • فنایی، ابوالقاسم، اخلاق دین شناسی، تهران: نگاه معاصر، 1396.
    • فیض، علیرضا، کاربرد مآخذ فقهی، مجله نقد و نظر، ش1.
    • مرکز فقهی امام محمد باقر (ع)، انسداد از دیدگاه آیت الله العظمی شبیری زنجانی، تقریر اصغری و سنایی و مهاجری، فصلنامه تا اجتهاد، سال سوم، ش12، 1393.
    • نیکویی، مجید، سیمایی صراف، حسین، نقدی بر کاشفیت ذاتی قطع از واقع در پرتو معرفت‌شناسی جدید، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، سال یازدهم، ش۲۰، ۱۳۹۸، ص373-402.

      ب) عربی:

    • استرآبادی، محمد امین، الفوائد المدنیه، قم: مؤسسه النشر الاسلامی، 1424.
    • آشتیانی، محمد حسن، بحر الفوائد فی شرح الفرائد، بیروت: مؤسسه التاریخ العربی، 1429.
    • اصفهانی، محمد باقر بن محمد تقی، شرح هدایه المسترشدین (حجیه الظن)، قم: عطر عترت، 1427.
    • اصفهانی، محمد تقی، هدایه المسترشدین، قم: مؤسسه النشر الاسلامی، بی‏تا.
    • اصفهانی، محمد حسین، الفصول الغرویه، قم: دار احیاء العلوم الاسلامیه، 1404.
    • اصفهانی (کمپانی)، محمد حسین، نهایه الدرایه فی شرح الکفایه، قم: انتشارات سید الشهدا، 1375.
    • اصفهانی، مهدی، معارف القرآن، قم: مؤسسه معارف اهل بیت (ع)، 1396.
    • انصاری، مرتضی، الحاشیه علی استصحاب القوانین، قم: مطبعه باقری، 1415.
    • __________، فرائد الاصول، قم: مجمع الفکر الاسلامی، 1437.
    • __________، الفوائد الاصولیه، تهران: انتشارات شمس تبریزی، 1426.
    • __________، مطارح الانظار، تقریرات نوری تهرانی، ابوالقاسم، قم: مجمع الفکر الاسلامی، 1383.
    • بروجردی، سید حسین، نهایه الاصول، تقریرات منتظری، حسینعلی، قم: نشر تفکر، 1415.
    • تبریزی، موسی، اوثق الوسائل فی شرح الرسائل، قم: کتبی نجفی، 1369.
    • تنکابنی، محمد، ایضاح الفرائد، تهران: مطبعه الاسلامیه، 1385.
    • تونی، عبدالله بن محمد، الوافیه، قم: مجمع الفکر الاسلامی، 1412.
    • حائری یزدی، عبدالکریم، درر الفوائد، قم: مؤسسه النشر الاسلامی، بی‏تا.
    • حکیم، سید محمد تقی، الاصول العامه للفقه المقارن، بی‏جا: آل البیت، 1979.
    • خراسانی، محمد کاظم، درر الفوائد فی الحاشیه علی الفرائد، تهران: مؤسسه الطبع و النشر، 1410.
    • __________، کفایه الاصول، قم: آل البیت، 1409.
    • خمینی، سید روح الله، انوار الهدایه فی التعلیقه علی الکفایه، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1413.
    • __________، تنقیح الاصول، تقریرات اشتهاردی، حسین، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1418.
    • __________، تهذیب الاصول، تقریرات سبحانی، جعفر، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1423.
    • خویی، سید ابوالقاسم، غایه المأمول، تقریرات جواهری، محمد تقی، قم: مجمع الفکر الاسلامی، 1428.
    • __________، محاضرات فی الاصول، تقریرات فیاض، اسحاق، قم: دارالهادی، 1417.
    • __________، مصباح الاصول، تقریرات بهسودی، سید محمد سرور، قم: مکتبه الداوری، 1417.
    • روحانی، سید محمد، منتقی الاصول، تقریرات حکیم، سید عبدالصاحب، بی‏جا: مطبعه الهادی، 1416.
    • سبحانی، جعفر، ارشادالعقول الى مباحث الاصول، تقریرات حاج‏عاملی، محمدحسین، قم: مؤسسه امام صادق، 1383.
    • سند، محمد، سند الاصول، بیروت: الامیره، 1434.
    • سیستانی، سید علی، الرافد فی علم الاصول، تقریرات خباز قطیفی، منیر، قم: لیتوگرافی حمید، 1437.
    • __________، مباحث الحجج، تقریرات ربانی، سید محمد علی، بی‏جا: بی‏نا، 1437.
    • شریف العلما، محمد مازندرانی، ضوابط الاصول، تقریرات موسوی قزوینی، سید ابراهیم، قم: بی‏نا، 1371.
    • شمس خراسانی، سید حسین، مشکاه الاصول، قم: بوستان کتاب، 1387.
    • شیرازی، سید محمد حسن، تقریرات آیه الله المجدد الشیرازی، تقریرات روزدری، علی، قم: آل البیت، 1409.
    • __________، ذخیره فی دلیل الانسداد، تقریرات خراسانی، محمد کاظم، سامراء: مرکز تراث سامراء، ۱۴۴۱.
    • صدر، سید محمد باقر، بحوث فی علم الاصول، تقریرات عبدالساتر، حسن، بیروت: الدار الاسلامیه، 1417.
    • __________، بحوث فی علم الاصول، تقریرات هاشمی شاهرودی، سید محمود، قم: مؤسسه دایره المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1417.
    • __________، دروس فی علم الاصول، قم: مؤسسه النشر الاسلامی، 1417.
    • __________، مباحث الاصول، تقریرات حائری، سید کاظم، قم: مکتب الاعلام الاسلامی، 1408.
    • طباطبایی، سید محمد حسین، حاشیه الکفایه، قم: بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی، بی‏تا.
    • __________، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: منشورات جماعه المدرسین فی الحوزه العلمیه، بی‏تا.
    • طباطبایی مجاهد، سید محمد، مفاتیح الاصول، قم: آل البیت، 1296.
    • طوسی، محمد بن حسن، عده الاصول، قم: ستاره، 1417.
    • عاملی، حسن بن زین‏الدین، معالم الدین، قم: مؤسسه النشر الاسلامی، بی‏تا.
    • عراقی، ضیاءالدین، نهایه الافکار، تقریرات بروجردی، محمد تقی، قم: مؤسسه النشر الاسلامی، 1417.
    • __________، مقالات الاصول، قم: مجمع الفکر الاسلامی، 1420.
    • علم‏الهدی، سید مرتضی، الذریعه، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1346.
    • __________، رسائل الشریف المرتضی، قم: دار القرآن الکریم، 1405.
    • فیاض، اسحاق، المباحث الاصولیه، قم: دارالهدی، 1430.
    • قمی، ابوالقاسم، جامع الشتات، تهران: کیهان، 1371.
    • __________، القوانین المحکمه فی الاصول، قم: احیاء الکتب الاسلامیه، 1430.
    • کلباسی، محمد ابراهیم، اشارات الاصول، بی‏جا: بی‏نا، بی‏تا.
    • گنجی، مهدی، ابراهیمی، محمد، کلام حول مبنی الشیخ الانصاری فی الانسداد، نشریه تا اجتهاد، سال دوم، ش5 و 6، 1391 و 1392، ص10-17.
    • لاری شیرازی، سید عبدالحسین، التعلیقه علی فرائد الاصول، قم: اللجنه العلمیه للمؤتمر، 1418.
    • مظفر، محمد رضا، اصول الفقه، قم: اسماعیلیان، 1375.
    • میلانی، سیدهادی، محاضرات فی الفقه‏الامامیه(صلاه المسافر، قاعدتی الصحه‏والید)، مشهد: دانشگاه فردوسی، 1395.
    • نائینی، محمد حسین، فوائد الاصول، تقریرات کاظمی، محمد علی، قم: مؤسسه النشر الاسلامی، 1404.
    • نراقی، احمد، عوائد الایام، قم: مکتب الاعلام الاسلامی، 1417.
    • نراقی، محمد مهدی، انیس المجتهدین فی علم الاصول، قم: مؤسسه بوستان کتاب، 1388.
    • وحید بهبهانی، محمد باقر، الرسائل الاصولیه، قم: مؤسسه العلامه المجدد الوحید البهبهانی، 1416.
    • __________، الفوائد الحائریه، قم: مجمع الفکر الاسلامی، 1415.

    ج) انگلیسی:

    • Bata H., “Reassessing the Pivotal Role of Certainty in Modern Shi'i Usuli Legal Method: A Case for Accepting a Wider Range of Evidence in the Inference of Shari'a Precepts”, in Bhojani Ali-Reza, de Rooij Laurens, Bohlander Michael, Visions of Shari'a; Contemporary Discussions in Shi'i Legal Theory, Brill, 2020, p. 26-56.
    • Bhojani A., Moral Rationalism and Shari'a, London, Routledge, 2015.
    • Calder N., “Doubt and Prerogative: The Emergence of Imami Shi'i Theory of Ijtihad”, Studia Islamica (Brill), No. 70, 1989, p. 57-78.
    • Gleave R., Inevitable Doubt: Two Theories of Shi'i Jurisprudence, Leiden, Brill, 2000.
    • __________, Scripturalist Islam; the History and Doctrines of the Akhbari Shi'i School, Leiden, Brill, 2007.
    • Heern Z. M., The Emergence of Modern Shi'ism: Islamic Reform in Iraq and Iran, London, Oneworld Publications, 2015.
    • Zysow A., The Economy of Certainty: An Introduction to the Typology of Islamic Legal Theory, Georgia, Lockwood Press, 2013.